ELASTIC COMMUNITY. PODOLIAN NOBILITY FROM THE MID-14* CENTURY THROUGH THE 70s OF THE 16th CENTUBY

The period of the mid-14^th century became a time when Podolia stood out, when this territory entered the historical scene as one of the most interesting ContactzonesinEuropeofthattime.

The location of the territory on the margins of partially-wooded steppe and steppe regions pre-determined the history of Podolia as the story of a border­land, the place where not only one climatic and geographical region merged with the other, but also where the comprehensible Europe of that time ended. Not without a reason was Podolia indicated as the last European province on the border with Asia in the majority of maps of the 15^th - 17^th centuries. This was the place where the West fearlessly faced the East, because the former knew the latter, interacted with the latter, and coexisted with it

It is very easy to determine the Southern boundary of Podolia - it ran through the valley of the Dniester River, a centuries-old border between the Slavs and the Dako-Thracian population of the Dniester and the Prut rivers’ interfluve. The Northern border ran along the watershed of the Southern Buh River and the rivers of the Prypiat river basin, at the very beginning of the forest climatic and geographical region. Most probably the Dnieper River could be considered the Eastern border of the greater Podolia. However, its Western border is the most difficult to determine, since in the case of the Western border one has to deal with many borders - the ethnographic one reached the present-day cities of Zolochiv and Berezhany and the different administrative one that functioned during the time of Podolian Principality and Podolian Voivodeship.

The time period considered in this study covers the timeline of over two centuries long, starting from the first written accounts of the Koriatovych broth­ers’ emergence in this part of Europe around the 40s-60s of the 14^th century and ending with the death of the IastJagiellon Sigismund II Augustus in 1572. During these two hundreds of years Podolia had been under the rule of many supreme sovereigns. Wladyslaw IIJagiello conclusively tied the Western Podo- Iia to his new state. The rule of his sons, Wladyslaw III and Casimir IV, incorpo­rated this territory into the Polish Crown as a full-fledged administrative unit. The succeeding rulers of the Western Podolia or, more precisely, of the Podolian Voivodeship, John I Albert, Alexander and Sigismund I the Old, in fact governed over the frontier territory, a certain antemurale Christianum. The attempts to re­form the kingdom undertaken by Sigismund II Augustus closed the notorious “golden age” of “old good history” and passed the baton to another epoch and different kind of rulers. At the time, the participation of local nobility in the life of the coimtry reached its apogee and therefore the historians coined this time a nobles’ democracy. The next epoch of the elected rulers was characterized by a decreasing level of nobility’s participation in decision making.

The book consists of six chapters. The first one describes the sources and historiography. It reviews the major works up to date that attempted to draw the history of the Western Podolia. The part of the chapter, which presents the main source groups, includes general characteristics of the types of sources used in the current study. It is worth to note that this chapter does not list all the sources cited in respective parts of the book.

The second chapter focuses on the Podolian Principality at the time of the Koriatovych Brothers’ rule (from the end of the 40s of the 14^th century through 1394). Based on the analysis of the prince’s documents known today, the chap­ter generates a description of the prince’s associates. Special attention is paid to feudatory relations of the princes and the kings Casimir III The Great and Louis I OfHungary that help understand the course of the events at that time. The chapter provides an explanation of the Lithuanian dynastic princes Gediminids' departure from the extended family and failure to come to an agreement with Jogaila after 1386 despite their prominent role in the Krak6w enthroning of the latter. A separate paragraph presents the story of the voievoda of Krakow Spy- tko ofMelsztyn, a “newprince” of Podolia in 1395-1399.

The third chapter is dedicated to a protracted incorporation of Podolia to the Polish Crown during the first third of the 15^th century. At this time the no­bles started the process of rooting and organizing themselves into a local nobil­ity corporation.

The fourth chapter provides the success history of the Podolian rulers in the 15^th century, the family of the possessors (lords) of Buchach, who, given the scale of their activity, could have created their own autonomous principality if they had been bom princes.

The fifth chapter demonstrates the shift in priorities and the new nomen­clature of local nobility names. The introduction of the military elements in the 70s of the 15^,h century aimed at border surveillance led to the emergence of a new kind of people in Podolia coming both from the inside and the outside of the area. The chapter addresses the newcomers who pursued their luck at the South-Eastern border of the Kingdom, and also the lower level nobility, the information about whom became available only after the emergence of mass sources in the mid-16^tb century.

The closing sixth chapter uses numerous examples to explicate the peculiari­ties of the elastic community, the Podolian nobility in the second half of the 14^th through the 60s of the 16^th century. Three separate periods, the specific chrono­logical slices that provide for the possibility to make intermediate conclusions, are segregated. Special attention is paid to the way the local nobility imagined their territory and to the extent this mental fashioning might serve as the first manifestations of local Podolian regionalism. The sampled career paths of the higher district officials in the voivodeship demonstrate that the militarization of the territory was probably the most significant factor in the social life of the area and served well to advance the careers. Based on the analysis of the requisitions registers the chapter showcases the structure of the Podolian voivodeship noble society.

The appendix includes the itineraries of Podolian voivodes, castellans and mayors (Polish: starosta, Latin: capitaneus) in the Late MedievalAge.

The elastic community of Podolia began to form as far back as the mid-14^th century. Podolia appeared the territory that accepted various social practices and clustered together people from different parts of the world; it was the land where they all looked for and found home and where they created the Podolian nobility corporation.

The Podolian rule of the Koriatovychs showcased the transferring of the Lithuanian governance practices to the Ruthenian lands. By the mid-14^th cen­tury, after having affirmed themselves in this part of Europe, the Koriatovychs carried out quite successful internal and foreign policies. From the 50s through 80s of the 14th century, as they came to understand the difficulties of being independent, the Koriatovychs masterfully maneuvered in the maze of vassal re­lationships with the Polish King Casimir III The Great, his successor Louis I of Hungary, as well as his daughter Jadwiga of Poland.

The change of status and the “outlandish” ownership of Podolia by Spytko presumably disturbed a quiet process of Koriatovychs' determination and selec­tion of patron, as at the beginning of the 15^,h century Podolia became the stone of contention between the Polish Crown and the Great Lithuanian Principality. A short rule of Svitrigaila during the 1400-1401 and his escape to The State of the Teutonic Order, which was among the major external adversary for both the Polish Crown and the Grand Duchy of Lithuania, exasperated Wladyslaw IIJagiello to the extent that he initiated the process of incorporation of Podolia to his own royal domain first, and later its incorporation to the Polish Crown.

His complicated relations with Vytautas the Great forced Wladyslaw II Jagiello to grant Podolia to the Lithuanian Prince for lifelong ownership after the victory of Grunwald in 1410. To Podolia, it was the last period of being under a single ruler and a uniform legal system.

Vytautas the Great’s death at the end of 1430 and the local nobility s (Ru- thenian and Polish) active participation in the life of the area, as well as the war­fare of the beginning of the 30s of the 15^,h century led to the emergence of the Podolian Principalityin a body of the Polish Crown in 1434. The city of Kami- anets as a natural citadel became the administrative center of the newly created administrative unit.

The period OfWladyslaw II Jagiello s sons Wladyslaw and Casimir’s rule was the time of documenting of the land ownership at the territory of the newly created voivodeship. The serving nobles from all the parts of the Crown were receiving the property rights for Podolian villages as remuneration for provid­ing their services to the King. This contributed to the emergence of the illusion of Western Podolia being colonized by strangers.

In addition to the appearance of a great number of new subjects, the 16^dl century brought out new rules of social relations. The Alexander’s Statute of 1505 that put a ban on the King domain land assignation led to the involve­ment of the Podolian nobility in the executional movement. The withdrawal of the old magnates and the arrival of the new ones caused the reformatting of

local elites and local nobility circles, which gradually shifted their focus away from the King and the highest state officials and turned primarily to the crown and the field crown hetmans. This process substantially accelerated after local dietines (sejmik) had been normalized in the 70s of the 16^th century.

The life of Podolian noblemen at the border and of the border (considering quite a profit they were making) imposed certain identifications on the local nobility corporation. The bulk of shared behaviors and characteristics allowed them to build a group identity of the members of a so-called elastic commu­nity - the community of people open to new members, new rules of the game, new life circumstances. This community was fast in responding to the chal­lenges coming from both the West and the East. The elastic community formed new internal social groups, such as professional communities of warriors and robbers. The contact zone of the frontier gave them a chance to succeed in so­cialization as well as in earning money.

Speaking of the social structure of the Podolian nobility, one can provision­ally segregate several periods of its transformation. The first period was the time when, in addition to the princes, the Podolian principality also consisted of boyars and zem’yans (hereditary land owners of minor estates). The second period falls over the 15^th century when people started calling themselves the nobles (nobilis). This is the time when the available written sources yield the majority of known Podolian families of both local and foreign origins. The first magnates emerged in Podolia - the possessors of Buchach, the Kirdeys, and the Odrow⅞z of Sprowa. Right then they acquired the highest positions in the local hierarchy; they were the community out of which the King chose his governors, the mayors, and assigned them to serve as voivodes and castellans. They were accompanied by a strong middle class community that predominantly consisted of the nonnative nobles, who with the emergence of Podolian voivodship ac­quired the positions of district judges, chamberlains (estate delimitation offi­cers - podkomorzy), district clerks (pisarz ziemski), deputy district judges (as­sistant judges - podsςdek), etc. Finally, the third category was a large group of nobles who were privileged to own some lands at the tumultuous frontier. We learn more about them in the next 16^th century.

The third period was the longest and also the most complicated in terms of putting the social structure of the Podolian nobility in order. From the mid-15'^h century the local nobility began to form several groups based on the following characteristics: 1) wealth; 2) belonging to a governing stratum; 3) belonging to this or that clientele circle; 4) family connections. These characteristics became the decisive factors in the founding of the local nobility corporation by the mid- 16^th century. With regard to certain proportions, from the beginning of the 16^th century the number of settled petty nobles serving at the borders considerably increased. The size and wealth of this stratum were captured in the voivode­ships revisions of the second half of the 16^th and the beginning of the 17^th cen­turies, when, for instance, the village of Popivtsi ascribed to the Bar castle was inhabited by 70 nobles of Popovsky name who owned 70 horses and only three peasants and five farmers.

The proposed classification does not account for the ethnicity. The de­scribed groups were formed from both local (not necessarily of Slavic origin) and nonnative nobles. Their names, patronyms, and surnames lead to more questions than answers, because the available sources are written in different languages - Ruthenian, Latin, and Polish to name a few. It is not easy to deter­mine who exactiy was meant when mentioned as Ivanko, Ioan, or Jan in each case. Moreover, the emergence of the first registries of coats of arms, and spe­cifically that ofBartosz Paprocki that presented the legends of families’ origins, complicates the task of tracing the roots of Podolian nobility. For example, the heraldic tradition gave a Croatian origin to the family of Yarmolynsky and cre­ated a legendary story of the first representative of this family Khodko who after “having arrived” from Croatia in 1407 received the village OfYarmolintsyfrom Wladyslaw II Jagiello for hereditary ownership. Is Khodko a Croatian name? The family of Volodyiovsky (Polish: Wolodyjowski) created a story of Moscow roots of their ancestry pointing out the place from which in the mid-16^th cen­tury their ancestor presumably “came” to the Polish Crown. It is worth noting that both of the families mentioned above used the coat of arms of Korchak. Therefore, the search for ethnic origins is Usuallyvery complicated and limited by the lack of information necessary to make some conclusions.

Another aspect of researching the Podolian nobility is defining their reli­gious affiliation. There are several possibilities: Catholics, Orthodox Chris­tians, Muslims, and probably Protestants (starting from the 50s-60s of the 16^th century). The history of any confession on the territory of Podolia up to the 17^th century is too short of sources and therefore less known to the scholars. Only the Catholic Church, thanks to proper documenting and protection of the supreme rulers and magnates of the Polish Crown, is better researched. However, this does not mean that the Catholic population was a majority. At the beginning of the 20^th century Leon Bialkowski made an attempt to clas­sify all the known to him representatives of nobility corporation based on the ethnic criteria and segregated ‘the Ruthenians' from ‘the Poles’ with the pro­portion of approximately one to three. Such outcome of his classification is quite superficial, for to a great extent it is based on the onomastic analysis of names and surnames. It is well known that a name, and, moreover, a surname or a nickname does not say much about a noble’s religious affiliation. Instead, each case is peculiar and unique.

The Orthodox Church considerably prevailed over the Catholic by the num­ber of parishes. According to the taxes withdrawn in Podolian voivodeship in the 60s of the 16^th century, almost each of bigger Podolian villages had its own church. The number of Catholic parishes outside the city OfKamianetswas lim­ited to the towns that used to be the centers of old castle counties (povit) such as Chervonohrod, Skala, Husiatyn, Smotrych, Zinkiv, Letychiv, and Bar. Thus, one can safely talk about the prevalence of the Catholic Church only in rela­tion to the nonnative nobility who came from the very Polish lands and slowly gained the new parishioners through the mixed marriages. These hypotheses are as circumspective as eloquent the sources of that time are.

As for the Protestant members of the Podolian nobility, up to the 70s of the 16th century they largely found parishioners among the nobles-in-service. The family of the Potocki might serve as an example. In the second half of the 16^,h - beginning of the 17^th century the Podolia General Mayor Mikolaj Potocki (died in 1571) was a Calvinist.

The next important ethnic factor in Podolian history is the presence of Wallachs - the natives of Moldovan and Wallachian principalities. A certain number of the Podolian nobility was of Wallachian origin that was linked to the neighboring position of the principalities and a vassal dependence of Moldovan principality with regard to the Polish Crown, and a political instability in these principalities that made Podolia the destination for the refugees. To the Podo- Iian nobility, the Moldovan affairs were one of the most significant external is­sues and could be equaled to the Tatar affairs. In spite of the numerous contacts lasting from the second half of the 14^th century when Yuriy, one of the Koria- tovychs, was invited to be the prince of Moldovan principality, the relations of the two ethnic groups, unfortunately, are scarcely represented in historiography. To a greater extent, Podolia became a home to the political exiles from Moldova.

The land was one of the significant factors in the formation of local nobility corporation. It was a regular object of struggle. Assignations, for hereditary and lifelong ownership, were common in the beginning. The documenting of the property rights was in process. When the land resource became scarce, the executionists started to control the assignations. The decline of the mass levy (French: levee en masse; Polish: pospolite ruszenie) at the beginning of the 16^,h century, in fact, forced the nobility to pursue military careers in the units of bor­der surveillance.

Almost all the rule of Sigismund I the Old and Sigismund II Augustus passed in continuing struggle for lands and the implementation of the provisions of the executional movement. The outcome of this was the 1564—1565 revision of the ownership letters related to the rights to estates along with the first lustration of the Crown estate (korolivschyna) in 1564. At the same time the Treasury of the Polish Crown conducted a revision of all hereditary estates in 1563 and 1565. These documented processes present an opportunity to analyze the member­ship of the Podolian land owning nobility of that time.

The execution of the land ownership in the 60s of the 16^th century provoked the emergence of local regionalism and the display of corporate objections on the part OfRuthenian nobles at the Warsaw Sejm of 1565. When the need to present the arguments in support of the ownership was risen, the Podolian nobility not only knew about their estates, but also identified their locations. Quite a modest territory of Podolian principality, which at the time consisted of one district court county, acquired a lot of different land parts and a number of old castle counties, about which the nobles learned once again from the texts of their land privileges. At the Sejm of 1565 the Podolian nobles won specific rights related to their otherness and particularity and made the rest of the del­egates to consider those privileges.

The participation in the executional movement shaped the Podolian no­bles into a separate regional community. In the 60s of the 16^th century the no­bility corporation of Podolian voivodeship decisively asserted itself as a quite independent political, military, and economic player equal to its peers from the Polish Crown. Despite the quietness and weakness of their voices, in their political strategies the Podolian nobles always looked up to a powerful patron or acted together with the more numerous and more politically mature nobles from the Ruthenian voivodeship. Thus, their ability to find compromises and be flexible, as such strategies ensured the existence of both an ordinary noble and the whole nobility corporation, and their political elasticity distinguished the Podolian nobility among the similar communities in East-Central Europe of that time.

Wspolnotaelastyczna-Szlachtapodolska

OD DRUGiej poeowyxiv- do lat 70-chxvι wieku

Γ ⅛ y^drugiej ρolowie XTV wieku Podolepojawilosi? Haareniehistoriijako ê / ⅜ / jeden z najciekawszych teren6w w Europie. Otrzymawszy swojq nazw? V τ Podole (chodzi tu î «dol», «niz» w Stosunku do Halicza) stalo si? ono miejscem ostrej walki pomi?dzy miejscowymi Hiieszkahcami ³ Tatarami, pomi?dzy Wlelkim ksi?stwem Litewskim a Koronq Polskq. Wszystko to przyczynilo do podziahι w Iatach ÇÎ. XV wieku na Podole Zachodnie ³ Podole Wschodnie. Ten podzial istotnie wρlynql na dalszq histori? tego kraju.

Geograficzne polozenie Podola - na pograniczu Iasu ³ stepu - od poczqtku Wyznaczalo historyczne Iosykraju, jako Strefykontaktowej, pewnej granicy czy tez miejsca, gdzie nie tylko kolejna klimatyczno-geograficzna zona zmienia si? w nast?pnq, a gdzie konczy si? znana w tych czasach Europa. Nic dziwnego, ze na wi?kszosci map od koιica XV do XVII w. Podole jest ostatniq europejskq pro- wincjq na granicy z Azjq. Tu zach6d widzial wsch6d, nie bal si? go, poniewaz znal go, kontaktowal si? ³ wspδlistnial z nim.

Najprostsze jest Wyznaczenie pohιdniowej granicy Podola - jest to rzeka Dniestr, od Iat Wielowiekowa granica pomi?dzy Slowianami ³ dako-trackq Iud- nosciq mi?dzyrzecza Dniestru ³ Prutu. P61nocna granica przehiegala wzdhιz wo- dodziaħι basen6w Bohu ³ Prypeci, wlaSnie tarn, gdzie rozpoczynala si? strefa Ia- s6w. Wschodniq granic? wielkiego Podola, warto poszerzyc az do Dniepru. Ale najwi?kszy problem mamy z okre⅛leniem zachodniej granicy. Mamy tu kilka pro- pozycji; etnograficznie, si?ga miast Zolocziwa (Zloczowa) ³ Berezan (Brzezan); administracyjnie jak za czasow istnienia Ksi?stwa Podolskiego ³ Wojewodztwa podolskiego. Istniala jeszcze ³ ≪wielka>> wewn?trzna podolska granica pomi?dzy Podolem Zachodnim ³ Podolem Wschodnim, ktora powstala w Iatach ÇÎ. XV wie­ku ³ istniala az do drugiego rozbioru Rzeczypospolitej w 1793 r.

Czasy b?dqce przedmiotem niniejszej analizy, to okres ponad dwu wie- k6w - od pierwszych wzmianek, w zrδdlach r?kopisemnych, î pojawieniu si? braci Koriatowiczow w naszej cz⅞sci Europy (w Iatach40-60. XIV wieku) az do smierci OStatniegoJagiellona, Zygmunta IIAugustaw 1572 r.

Przez te dwiescie Iat Podole bylo pod wladz⅞ wielu wladcdw. Wladyslaw II Jagiello Ostatecznie przyl⅞czyl Podole Zachodnie do swego nowego panstwa. Za panowania jego syn6w, Wladyslawa ϲ ³ KazimierzaJagiellonczyka, Ostatecznie inkorporowano ten kraj, jako wojewddztwo podolskie do Korony Polskiej. Dal- szy Ios Zachodniego Podola, mianowicie wojew6dztwa podolskiego, za panowa­nia syn6w Kazimierza -Jana Olbrachta, Aleksandra I ³ Zygmunta I - jest Iosem pogranicza, antemuraU Christianum. Pr6by reform za Zygmunta ∏ Augusta za- mykaj¾ nazwany wnast⅞pnych czasach w ≪starej i dobrej» Iiistoriografii, «zlo- tym wiekiem». W tej åðîñå udzial szlachty w zyciu panstwa osiqgn⅞l apogeum ³ dlatego przez historykdw ten czas byl nazywany demokracjq szlacheck⅞. Dla- tego wygasni⅞cie dynastii Jagiellonowwydaje si⅞ Iogicznymwydarzeniem, aby skonczyc nasze badania. Kolejna epoka: wladc6w elekcyjnych, Charakteryzuje si⅞ juz Zmniejszajqcym si⅞ udzialem szlachty w rz⅞dach.

Ksiqzka sklada si⅞ z szesciu rozdzialow. W pierwszym rozdziale om6wiono zr6dla ³ historiografi⅞. W nim Opisany glowny sp6r, w jaki spos6b poprzednicy prδbowali opisac histori⅞ Podola Zachodniego. Cz⅞sc rozdzialu, gdzie przedsta- wiono glowne zrddla, mie≤ci ogdlnq charakterystyk⅞ tych zrddel, ktdre zostaly wy- korzystane dla napisania tej rozprawy. Zaznacz⅞, ze tu nie omawiano wszystkich prae ³ zr6del Wykorzystanych ³ cytowanych w tej ksiqzce, bowiem sq one przedsta- wione w Odpowiednich miejscach. Wiele niuans6w zaznaczono w przypisach.

W drugim rozdziale Scharakteryzowano Ksiφstwo Podolskie za czas6w pa­nowania braci Koriatowiczow (koniec Iat 40. XIV wieku - 1394 r.). Na pod- stawie analizy znanych dzi£ ksiqzφcych dokumentδw przedstawiono prdb⅞ wy- rδznienia ³ Charakterystyki ksiqzφcego otoczenia. Osobnq uwag⅞ poswi⅞cono wasalnym Stosunkom Koriatowiczdw z krδlami Kazimierzem III ³ Ludwikiem I Andegawenskim, ktδre to Stosunki sq wazne dla Zrozumienia dziejδw interesuj⅞- cej nas krainy. W tym miejscu przedstawiono prδb⅞ wyjasnienia, dlaczego ksiq- z⅞ta z dynastii Gedyminowiczdw odeszli od swojej wielkiej rodziny ³ nie znalezli porozumienia z Jagiellq po 1386 r. Stalo si⅞ tak, poniewaz, Zostaliwdwczas prze- CiwnikamiJagielly, mimo ze wcze⅛niej popierali go podczas jego staran î tron polski. W osobnej cz⅞sci zwrdcono uwag⅞ na wojewod⅞ ³ starost⅞ krakowskiego Spytka z Melsztyna - «nowego ksi⅞cia>> Podola w Iatach 1395-1399.

Trzeci rozdzial pofwi⅞cony jest trwalej inkorporacji Podola do Krdlestwa Polskiego w Czwartym dziesi⅞cioleciu XV wieku. Wlasnie wtedy rozpoczyna si⅞ proces ksztaltowania si⅞ Szlacheckiego stanu na Podolu.

W Czwartym rozdziale Zaprezentowano historic sukcesu niekoronowa- nych wladcdw Podola w XV wieku - rodziny pandw z Buczacza, ktdra mogla nawet Stworzyc swoje udzielne ksi?stwo, ale nie posiadali oni odpowiednie- go pochodzenia.

W piqtym rozdziale pokazano wlaSnie Sposobyksztaltowania si? tej elastycz- nej wsp61noty, ktorq nazywamy podolskq szlachtq, czego przykladem moze bye np. nowa nomenklatura imion wsrod miejscowych. Wprowadzenie wojskowych jednostek w Iatach 70. XV wieku dla ochrony granicy przyczynilo si? do po- Jawienia si? nowych Iudzi na Podolu - zar6wno z zewnqtrz, jak ³ z ziem Rze- Czypospolitej. Chodzi tu ³ î nowych przybysz6w, kt6rzy szukali szcz?scia na pohιdniowo-wschodniej granicy paristwa, ale ³ î drobnq szlacht?, kt6ra wlasnie w polowie XVI wieku pojawila si? na arenie historii. Problem ten wymaga jed- nak Wyjasnienia na bazie Iiczniejszych niz wczesniej zrodet.

W ostatnim, sz6stym rozdziale, na Iicznych przykladach, pokazano r6zni- ce wyst?pujqce w tej elastycznej wsp61nocie, jakq byla podolska szlachta, od polowy XΓV do Iat 60. XVI wieku. Wydzielono trzy periody, z ktorych mozna Wyciqgnqc pewne wnioski. Specjalnq uwag? zwr6cono na wazne pytanie: jak miejscowa szlachta Wyobrazala sobie swoj teren, ³ czy w tym Wyobrazeniu moz­na dopatrzyc si? pojawienia podolskiego regionalizmu. Na przykladach karier wyzszych urz?dnik6w wojew6dztwa pokazano, ze wojny toezone przez Rzecz- pospolitq odegraly istotnq rol? w zyciu Spolecznym Podola oraz Stwarzaiywielu z nich mozliwosci karier w wojsku. A na przykladzie analizy rejestrow poboro- wych pokazano struktur? Szlacheckiej korporaeji wojew6dztwa podolskiego.

W dodatku Zaprezentowano Rinerariapodolskichwojewodow, kasztelan6w ³ starost6w z czasδw poznego Sredniowiecza. '

Òàê³ rodzaj wsp61noty na Podolu zaczql ksztaħowac si? jeszcZe w polowie XIV wieku. Podole okazalo si? Iatwym terenem dla pogodzenia rozmaitych spo- Iecznych praktyk, Iudzie z r6znych kqtow swiata szukali ³ odnalezli sw6j dom oraz swojq ≪malq ojczyzn?» gdzie Stworzyli podolskq Szlacheckq korporacj?.

Podolskie ksi?stwo Koriatowiczowbylo przykladem przeniesienia Iitewskich praktyk zarzqdzania na ruskq ziemi?. Poczynajqc od polowy XIV wieku, bracia Koriatowicze spr6bowali prowadzic calkiem udanq, zarowno wewn?trznq, jak ³ zagranieznq polityk?. Rozumiejqc trudnosci Samodzielnego istnienia, w ciqgu Iat 1350-1380 Stosowali polityk? skuteeznego manewrowania. Najpierw przyj?li Zwierzchnosc Kazimierza III, potem jego nast?pc6w: Ludwika I Andegaweriskie- go, ³ jego c6rki Jadwigi. Dopiero pojawienie si? na polskim tronie ich krewnego Jagielly zmusilo ich do Ostatecznego wyboru kr61a w?gierskiego jako patrona, co zakoriczylo si? ich kl?skq ³ w istotny spos6b odbilo si? na historii ksi?stwa.

Zmiana statusu ³ ≪dziwne>> Spytkowe paftowanie na Podolu, zasadniczo prZerwalo mozliwosci wyboru przez Koriatowicz6w swego patrona, poniewaz na poczqtku XV wieku Podole stalo si? przedmiotem walki pomi?dzy Koronq Polsk⅞ a Wielkim Ksi⅞stwem Litewskim. Nietrwale panowanie Jswidrygielly w Iatach 1400-1401 ³ Jego ucieczka do zakonu, kt6ry byl Jednym z glδwnych rywalow, tak kr61estwa, Jak ³ ksiφstwa, tak poirytowalo Wladyslawa II Jagiel⅛, ze natychmiast rozpoczql proces inkorporacji Podola, najpierw do swojej krolew- skiej domeny, a nast⅞pnie do samego kr61estwa.

Trudne stosunki z Witoldem zmusily Jagiell⅞, po zwyci⅞stwie pod Grun- waldem, w 1410 roku, do przekazania Iitewskiemu ksi⅞ciu Podola. Dla samego Podola byl to ostatni czas przebywania pod r⅞k⅞ Jednego wladcy ³ w ramacħ jednego prawnego systemu.

Smierc Witolda pod koniec 1430 r. ³ udzial miejscowej szlachta (tak ruskiej, Jak ³ polskiej) w rywalizacji î t⅞ krainφ, a r∂wniez otwarty konflikt na pocz⅞tku 1431 r., doprowadzily do pojawienia si⅞ wojewodztwa podolskiego w Koronie PolskieJ, co nastqpilo trzy lata potem. Stolicq nowoutworzonej Jednostki zostal Kamjanec (Kamieniec), najwazniejsze miasto ³ zarazem twierdza.

Okres panowania SynowJagielly - Wladyslawa ³ Kazimierza - byl czasem doku- mentowania nadan na ziemie Wgranicach nowopowstalego wojew6dztwa. Szlachta sluzbowa z r6znych cz⅞sci Korony za sluzb⅞ krolowi Otrzymywala wsie podolskie, nas⅛powala wiςc intensywna kolonizacja Zachodniego Podola. W XVI wieku zrδ- dla masowo pokazujq nam tych bojarow-szlachcic6w, co przyjmowali shιzb⅞ na granicy, w ciqgu wielu pokolen, ³ zarazem na siebie pierwsze uderzenia tatarskich ³ moldawskich najazdow. Oni Stanowili najwi⅞kszq grup⅞ Szlachtypodolskiej.

WiekXVI, opr6cz pojawienia si⅞ duzej ilosci nowych osob, przyni6sl ³ nowe reguly Stosunkow Spolecznych. Na wskutek statutu krola Aleksandra z 1504 r., kt6ry zakazal rozdawnictwa ziemi z kr61ewskiej domeny, z czasem nastqpilo przylqczenie si⅞ Szlachty podolskiej do ruchu egzekucyjnego. OdeJscie starych ³ pojawienie s⅛ nowych moznowladcδw doprowadzilo do przebudowy, za- r6wno miejscowych elit, Jak ³ podolskiej szlachty, a ta z czasem zmienila swoje postawy ρolityczne wobec krola ³ pierwszych moznych Krolestwa, a zwlaszcza hetman6w. Ten proces stal si⅞ bardziej widocznym od czasu Uksztaltowania miejscowych sejmik6w w Iatach 70. XVI wieku.

Zycie szlachty podolskiej na granicy, ale zarazem i z granicy, (warto tez pamiς- tac, ze dawalo to okre⅛lone korzy≤ci) doprowadzil do tego, ze miejscowa szlachta nabyla pewne Charakterystyezne cechy. Mozna t⅞ Spolecznosc okreslic terminem Wspolnoty elastycznej; otoz wsp61noty OtwarteJ na przyj⅞cie nowych czlonk6w, no­wych regul gry nowych um6w zycia; wsp61noty, ktora blyskawicznie reagowala na nowe wyzwania, ktore przychodzily, zar∂wno z zachodu, Jaki r6wniez ze wschodu. W Wspolnocie tej formowaly si⅞ nowe grupy spoleczne, takie Jakprofesjonalni zol- nierze, ale ³ zlodzieje. Dla nich strefa zycia na granicy byla zarδwno szansq na znale- zienie swego miejsca w Spoleczeiistwie, Jaki wbanalnym bogaceniu si⅞.

Pisz⅞c î Strukturze Spolecznej Szlachtypodolskiej, mozemy Wyroznic Hlka okres6w. Pierwszy to czas istnienia Ksi⅞stwa Podolskiego, gdzie, opr6cz ksi⅞- ciδw, widzimy bojarδw ³ ziemian. Drugi period przypada na pierwsz⅞ polow⅞

XV wieku, kiedy Spotykamy siφ z Iudzmi, ktδrzy okreslani sq terminem - szlach- cic (nobilis). Wtedywlasnie pojawia si⅞ w r⅞kopismiennych zrodlach wi⅞kszosc znanych nam podolsHch rodzin - tak miejscowych, jak ³ przybyszδw. Wtedy tez widzimy na Podolu pierwszych moznowtadc6w - panow z Buczacza, Kirdej6w, Odrow⅞z6w ze Sprowy Oni od razu posiadali wyzsz⅞ pozycj⅞ w miejscowej hie- rarchii, poniewaz wlasnie z nich krδl wybieral swoich namiestnikow - starost6w, nadawal im urz⅞dy wojewodow ³ kasztelanow. 0pr6cz nich byla pot⅞zna grupa, skladaj⅞ca si¾ przewaznie z przybylej szlachty, ktora od czasu powstania woje- w6dztwa podolskiego piastowala urz⅞dy: sφdziego, podkomorzego, pods⅞dka, pisarza etc. I na koniec, najwi⅞ksza grupa szlachty; nie piastuj⅞cy urz⅞d6w, ale szcz⅞sliwi posiadacze przywilejow na ziemie na tym niespokojnym pograniczu. O nich wi⅞cej dowiadujemy si⅞ w nast⅞pnym wieku.

Trzeci okres okazal si⅞ najtrwalszy dla uporz⅞dkowania Struktury spolecz- nej Szlachtypodolskiej, ale jest tez najtrudniejszy dla badacz6w. Od polowy XV wieku miejscowa szlachta zaczynala powoli organizowac si⅞ w grupy kt6re moz- na Scharakteryzowac wedhιg takicħ kryteri6w: 1) maj⅞tek, 2) ρrzynaleznosc do grupy urz⅞dnikδw, 3) przynaleznosc do pewnej grupy klientalnej, 4) pow⅛zania rodzinne. Takie kryteria staj⅞ si⅞ podstawowymi w ksztaltowaniu si⅞ miejscowej Szlacheckiej korporacji w polowie XVI wieku. Mozemy tu przedstawic pewne proporcje. Od pocz⅞tku XVI wieku mamy do czynienia z wielk⅞ ilosciq. drobnej, osiadlej szlachty, ktora pelnila shιzb⅞ na granicy. Liczb⅞ ³ maj⅞tek tej szlachty pokazuj⅞ rewizje starostw z drugiej polowy XVI - pocz⅞tku XVII wieku, kie­dy, dla przykladu, we wsi Popiwci, (Popowce), nalez⅞cej do barskiego zamku, mieszkalo 70 Szlachcicow Popowskich, kt6rzy mogli w razie potrzeby wsiqsc na konia, ale chlopow zaleznych bylo trzech ³ jeszcze 5 ogrodnik6w.

W naszej Hasyfikacji nie Stosowano etnicznej przynaleznosci. Grupa ta ksztal- towala si⅞ z miejscowej szlachty (nie tylko z calkowicie slowianskiego elementu), ale r6wniez ³ przybylej na te ziemie. Ich imiona, nazwiska ³ przydomM stawiaj⅞ przed nami wi⅞cej pytan, niz daj⅞ odpowiedzi. Wynika to z tego, ze zrodla s⅞ pi­sane w r6znych j⅞zykach - rusMm, lacin⅞, polskim. I nie jest Iatwo ustalic, kto jest schowany za Iwankiem (²âàíêîì), Ioanem, Iohanem Iub Janem w kazdym wypad- ku. Ponadto Wpierwszym herbarzu, mianowicie Bartosza PaprocHego z polowy

XVI w. s⅞ podawane r6zne rodzinne Iegendy î pochodzeniu tej Iub innej rodziny, ³ to znacznie Utrudnia poszukiwanie korzeni szlachty podolsHej. Dla przyHadu, rodzinie JarmolinsMch (JarmolynsHch) tradycja heraldyczna przypisuje chor- wacHe pochodzenie, Utworzywszy legendarn⅞ histori⅞, ze pierwszy przedsta- wiciel rodziny - Chodko ≪przybywszy>> z Chorwacji, Otrzymal w 1407 r. wies JarmoIince (Jarmolynci) Odkrolawladyslawalljagiellywdziedzicznqwlasnosc. Tylko czy Chodko jest chorwackim imieniem? Rodzina Wolodyjowskich stwo- rzyla histori⅞ î ich moskiewskim pochodzeniu oraz, ze ich przodek ≪przybyl>> do Korony Polskiej. Tu warto zaznaczyc, ze te dwie rodziny piecz⅞towafy si⅞ herbem Korczak. Ot6z poszukiwania etnicznego korzenia cz⅞sto bywajq trudne ³ nie dajq nam dostatecznych informacji dla dalszych rozwazan.

Jeszcze jednym aspektem w badaniach nad podolskq szlachtq jest okreslenie ich wyznania. Tu mamy kilka mozliwosci: katolicy, prawoslawni, muzulmanie, protestanci (od Iat 50. XVI wieku). Historia wszystkich konfesji na terenie Podola do XVII wieku, jest slabo Udokumentowana w zrodlach, ³ przez to slabo znana badaczom. Tylko kosciδl katolicki, dla ktδrego posiadamy Iepsze archiwalia, a to na wskutek protekcji ze strony wladcδw ³ moznych Korony jest Iepiej zbadany. Ale to nie oznacza, ze jego wyznawcy dominowali Iiczebnie. Na poczqtku XX wie- ku Leon Bialkowski sprδbowal obliczyc wszystkich, znanych mu, przedstawiciele Szlacheckiej korporacji, kierujqc s⅛ etnicznym kryterium - «rusini» i «polacy», ³ Otrzymal proporcje 1:3. Ale jego studia sq do⅛c og61ne ³ przeprowadzone jedynie na podstawie analizy Onomastycznej imion ³ nazwisk. Poniewaz wiadome jest, ze imiona ³ nazwiska nie nie mδwiq nam î Wyznaniu poszczegδlnej osoby. I dlatego kazdy wypadek jest w swoim rodzaju Unikatowym.

Kosciol prawoslawny pod wzg⅛dem Iiczby parafii znacznie wyprzedzal ko- ⅛ciδl katolicki. Wedhig poborδw wojew6dztwa podolskiego w Iatach 60. XVI wieku prawie kazda z wielkich wsi miala cerkiew. Liczba katolickich parafii poza Kamiencem, nie przekraczala Starych centr6w Zamkowych powiatδw, takich jak Czerwonogr6d (Czerwonogrod), Skala, Husiatyn, Smotrycz (Smotricz), Zinkiw (Zinkow), Letycziw (Latyczow), Bar. Otδz mowic î przewadze kosciola katolic- kiego mozemy tylko w sytuacji, ze jego wyznawcy dominowali wsrδd przybysz6w z ziem etnicznie polskich ³ rδwniez w Hiieszanych Hialzenstwach. Te wnioski sq na tyle ostrozne ³ oparte na pochodzqcych z Podola zrodlach do tej epoki.

Co zas dotyczy protestantδw w⅛δd szlachty Hiieszkajqcej na Podolu, to do poczqtku Iat 70. XVI wieku, wyznania te znajdowaly sobie nowych wiemych wsrod urz⅞dniczej szlachty. PrzyHadem moze bye rodzina Potockich w drugiej polowie XVI - na poczqtku XVII w., np. generalny podolski starosta Mikolaj Potocki (zm. 1571 r.) byl protestantem (kalwinistq).

Kolejnym waznyrn etnicznym elementem w podolskiej historii byla Iiczna gru- pa uchodzcow z ksi⅞stw: Hioldawskiego ³ woloskiego. Pewna ilosc podolskiej szlach­ty miala Hioldawskie korzenie, ³ bylo to zwiqzane zarδwno z Sqsiedztwem ³ wasalnq podleglosciq ksi⅞stwa Hioldawskiego wobec Korony Polskiej, ale takze ³ politycznq niestabilnosciq w obu ksi⅞stwach, skqd jednym ze szlak6w emigracji byla wlasnie Ucieczka na Podole. Dla Szfachtypodolskiej Sprawymoldawskie byly jednymi z naj- Wazniejszych wsrod tych g)δwnych, ³ tak samo wazne jak tatarskie. I chociaz mamy

Iiczne przyklady Icontaktowjeszcze z drugiej polowy XTV wieku, Idedyjedynyz ksi⅞- ciow Koriatowiczow -Jurij (Jerzy), zostal zaproszony na wladc⅞ Hioldawskiego, to kontakty te s⅞ malo Wyswietlone przez historiografi⅞. Na Podolu przewaznie znajdo- wali dla siebie schronisko polityczne Wygnaricy z Moldawii.

Ziemia byla Jednym z waznych elementδw ksztaħowania si⅞ miejscowej Szlacheckiej korporacji, ³ î ni⅞ ci⅞gle trwala walka. Najpierw byly nadania na wlasnosc dziedziczn⅞ ³ dozywotni⅞. Trwal normalny proces Udokumentowania stanu posiadlosci tej ziemi. Kiedy zacz⅞lo jej brakowac, rozpocz⅞la si⅞, postulo- wana przez egzekucjonist6w, akcja kontroli nadari. Upadek, na pocz⅞tku XVI wieku, tak waznej spolecznej instytucji, jak pospolite ruszenie, faktycznie zmu- sil szlacht⅞ do kariery wojskowej Wjednostkach obrony potocznej.

Prawie cale panowanie Zygmunta I ³ Zygmunta IIAugusta upiyn⅞lo pod ha- slem ³ realizacj⅞ postulatow ruchu egzekucyjnego. Skutkiem tego stala si⅞ akcja rewizji list6w, dotyczqcych prawa posiadania, przeprowa- dzona w Iatach 1564-1565, wraz z pierwsz⅞ lustracj⅞ krolewszczyzn w 1564 r. Jednoczesnie Skarb Koronny przeprowadzil rewizje wszystkich dziedzicznych maj⅞tkow w Iatach 1563 ³ 1565. Dzi⅞ki temu mamy unikalnq mozliwosc analizy personalnego skladu podolskiej Szlachtywtym czasie.

Zwi⅞zana z tym egzekucja maj⅞tkow, w Iatach 60. XVI wieku, Sprowokowala pojawienie si⅞ miejscowego regionalizmu, razem ze wspoln⅞ niezgod⅞ ruskiej szlachty, na Warszawskim sejmie, 1565 r. Kiedy powstalo pytanie î przedsta- wienie podstaw prawnych posiadanych d6br, to szlachta podolska nie tylko posiadala wiedz⅞ î swoich maj⅞tkach, ale rowniez ³ znala dokladne miejsca ich polozenia. Niewielkie terytorialnie Wojewodztwo podolskie, kt6re w tym czasie skladalo si⅞ tylko z jednego powiatu ziemskiego, posiadalo tyle r6znych zakqt- kowi caly szereg starych zamkowych powiat6w, ktore szlachta ponownie odkry- Ia z tekst6w swoich przywilej6w, a na sejmie wywalczyla prawa dotycz¾ce swojej odmiennosci ³ wymusila Iconiecznosc uwzgl⅞dnienia ich.

Wlasnie udzial w ruchu egzekucyjnym Stworzyl ze szlachty podolskiej osobn¾ regionaln¾ wspolnot⅞. Szlachecka korporacja wojew6dztwa podol- skiego Ostatecznie uksztaltowala si⅞ w Iatach 60. XVI wieku, jako calkowicie Samodzielny polityczny, wojskowy ³ ekonomiczny gracz, w≤rod rownej sobie braci Szlacheckiej w Koronie. Chociaz ich glosy byly ciche ³ czasem niewyraz- ne, w swoich politycznych Strategiach Podolanie zawsze szukali wpfywowego patrona albo dzialali z wi⅞ksz⅞ Iiczebnie szlacht⅞ wojewodztwa ruskiego. Otoz umiej⅞tno^c pojscia na kompromis, (poniewaz od tego zalezalo samo istnienia tak prostego Szlachcica, jak ³ calej Szlacheckiej wsp61noty) ³ Stosowana w polity- ce elastycznosc wyr6zniala Podolan wsrod innych podobnych wspolnot w Eu­ropie Centralno-Wschodniej.